X
تبلیغات
همه چی - زلزله

همه چی

زمین لرزه در تهران:

ایران از جمله کشورهای زلزله خیز جهان است. 90 درصد خاک ایران بر روی نوار زلزله واقع شده است، کلانشهر تهران نیز نه تنها از خطر زلزله ایمن نیست بلکه سالهاست در انتظار زلزله ای ویرانگر با قدرت بالای 7 ریشتر به سر می برد. بر اساس مطالعات آماری  و زلزله هایی که پیش از این در ناحیه ری و تهران ثبت شده است با احتمال بیش از 70 درصد به طور متوسط  هر 158 سال زلزله ای ویرانگر در این ناحیه رخ داده است. آخرین زلزله در تهران 172 سال پیش اتفاق افتاد و بر همین اساس وقوع زلزله تهران 14 سال تاخیر زمانی دارد. عامل اصلی وقوع زلزله در تهران وجود 15 گسل در این منطقه  است که سه گسل در این میان هریک به تنهایی پتانسیل ایجاد زلزله ای بیش از 7 ریشتر را دارا هستند.در صورت وقوع زلزله در این منطقه که علاوه بر پایتخت بودن، مرکزیت امکانات فرهنگی، اقتصادی  و همچنین دولتی را دارد و بیش از 7 میلیون نفر در آن سکونت دارند با فاجعه ای بزرگ مواجه خواهیم بود. خوشبختانه  روی مسأله زلزله تهران  بسیار کار شده است.

 از نظرلرزه خیزی، تهران بسیار لرزه خیز است و حدس زده می شود نخستین زلزله تهران 4000 سال پیش از میلاد مسیح در شهر ری اتفاق افتاده است.حدود 1000 سال پیش چند زلزله تاریخی در تهران اتفاق افتاد. حدود سال 700 تا800 میلادی نیز چند زلزله تاریخی رخ داد و اتفاقا از بخت بد تهرانی ها همان موقع چند اتفاق دیگر هم افتاد. حمله مغول ها در  حدود سال های  1100 تا 1200 میلادی یکی از این حوادث بود یعنی در یک مقطعی تهران یا همان منطقه ری مورد  هجوم مغول ها و زلزله قرار می گیرد اما به لحاظ موقعیت استراتژیک آن ، شهر دوباره برپا می شود و در حدود  200 سال پیش  تهران به عنوان پایتخت انتخاب
 می شود. اما از نظر زلزله در تهران 3 مساله مهم داریم یکی گسلی در جنوب تهران است که از ایوانکی  در شمال گرمسار شروع می شود تا به بی بی شهربانو یعنی همان  منطقه سه راه افسریه  می رسد. در مورد این گسل همه شواهدی که مربوط به فعال بودن یعنی خردشدگی و نظایر آن است دیده می شود، اما در مورد گسل ایوانکی مسأله بسیار مهمی وجود دارد و آن این است که از حدود 200 سال پیش هیچ  زلزله مهمی در آن اتفاق نیفتاده است. در مورد گسل شمال تهران که از کرج شروع و به منطقه لواسانات می رسد  نیز عملاٌ هیچ وقت زلزله تاریخی مهم و قابل انتساب به آن دیده نشده است. یعنی از زمانی که تمدن انسانی بوجود آمده رکورد زلزله مخرب نداشته ایم اما از نظر زمین شناسی تمامی شواهدی که  دال بر فعال بودن گسل است دیده می شود.این دو گسل نزدیک به تهران در وقوع زلزله در تهران نقش بسیار مهمی دارند و این مسأله باعث می شود به این فکر فرو برویم که احتمالاٌ  دوره های بازگشت زلزله های مهم در گسل های نزدیک تهران طولانی تر از چیزی است که بشر می تواند آن را ثبت کند یعنی تکرار زلزله ها این قدر زمان برده که تمدن بشری قادر به ثبت آن نبوده و یک تئوری می تواند این باشد که طی   6 - 5 هزار سال گذشته در این گسل  زلزله نداشته ایم یعنی مثلاٌ شاید در گسل شمال تهران باید در انتظار  دوره بازگشت 7 هزار ساله باشیم.

متأسفانه 7 - 6 سال پیش تلاشی در زمینه دیرینه زمین شناسی روی گسل شمال تهران انجام شد که جواب نداد چون نیاز به بررسی رسوبات جوان )هولوسن ) داشت.  یعنی  رسوبات از 12 هزار سال پیش تاکنون در این منطقه یافت  نشده است.در دامنه های شمالی لواسانات نقطه ای پیدا نشده که هم بریدگی باشد و هم هولوسن رویش مشاهده شود. کاری که چندین سال پیش صورت گرفت این  بود که آمدند و منطقه تهران را در نظر گرفته و با یک کارآماری به نتیجه رسیده اند که دوره بازگشت زلزله با بزرگی مثلاٌ 5/6 ریشتر یا بیشتر باید چنین چیزی باشد و نتیجه گرفته اند با توجه به این حجم لرزه خیزی در این منطقه  دوره بازگشتی 158 ساله خواهیم داشت ولی ما اکنون در مورد تمام گسل ها به طور مجزا اطلاعات داریم و در مورد مدل لرزه زمین ساختی حرف می زنیم.

 20 سال پیش  براساس مدل لرزه زمین ساختی کار نمی کردند یعنی ما می گوییم مثلاٌ در گسل شمال تهران چه زلزله هایی با چه عمق و چه بزرگی  و با چه دوره بازگشتی  واقع خواهد شد. درمورد گسل جنوب تهران  نیز به همین ترتیب می توان مدل سازی کرد. یعنی ببینیم  بزرگترین زلزله ای  که می توان به آن نسبت داد با چه عمق  و چه دوره بازگشتی بوده است. در گسل مشا نیز هر 2500 تا 3000 سال  یک زلزله بزرگ رخ داده است  یعنی در یک میانگین زمانی 2500 ساله به طور متوسط  یک زلزله مهم داشته ایم  و البته این مطالعه مربوط به دره مشا است. همچنین در یک مطالعه  که با همکاری  فرانسوی ها و دانشگاه استراسبورگ صورت گرفته است نقطه نقشه برداری ایستگاه آبعلی با نقطه چشمه شور  واقع در جاده ساوه با برداشت های دقیق  گراویمتری سنجیده شد جمع بندی این مطالعات این بود که فاصله این دو نقطه سالی 1 سانتیمتر بالا می رود. برای کسانی که با زمین شناسی آشنایی  دارند مشخص است که سالی 1 سانتیمتر  چه رقم بزرگی است البته این مجموع  برایند چندین گسل است  که چنین حرکتی را سبب می شود ولی در مجموع در سال در منطقه جنوب البرز  1 سانتیمتر میزان  بالا امدن داریم .کارشناسان می گویند در اثر زلزله مخرب تهران بیش از یک میلیون ساختمان تخریب  و آسیب خواهد دید و قریب به 5/1 میلیون کشته در اثر این زلزله بر جای می ماند.

برای بررسی زلزله تهران باید دو مورد لرزه خیزی شهر تهران و آسیب های وارده بر شهر تهران در اثر زلزله را مورد بررسی قرار داد:  

۱. زلزله خیزی تهران و گسل های آن :

تهران از کوهپایه های جنوبی البرز آغاز می شود و تا دشت ری امتداد پیدا می کند . در کوهپایه تهران با دو فرونشست و سه رشته بلندی مواجه هستیم :

 بلندی ها :

·          سعادت آباد ، شمیران ، دزاشیب،شهران

·          تپه های امانیه ، الهیه ، قیطریه ، فرماینه

·          طرشت ، عباس آباد

 فرونشست ها :

·          اوین ، تجریش ، نیاوران

·          داوودیه بلندیهای شماره یک یعنی سعادت آباد و شمیران و دزاشیب و شهران توسط گسل نیاوران روی فرونشست اوین تجریش رانده شده است ، بلندی های شماره دو یعنی امانیه ، الهیه ، فرمانیه توسط گسل محمودیه از شمال بروی فروشست های اوین تجریش نیاوران قرار گرفته اند ، این تپه ها از سمت جنوب بروی فرونشست داوودیه قرار می گیرند ، بلندی های طرشت و عباس آباد از سمت شمال بوسیله گسل داوودیه بروی فرونشست داوودیه رانده شده اند . و اما در سطح دشت تهران تا ری با فرونشست بزرگ ری مواجه هستیم که در آن گسل های معروف ری و کهریزک قرار دارد.

 گسل اصلی تهران :

گسل مشا - فشم ، گسل شمال تهران ، گسل نیاوران ، گسل تلو پایین ، گسل محمودیه ، گسل شیان و کوثر ، گسل شمال ری ، گسل جنوب ری ، گسل کهریزک ، گسل گرمسار ، گسل پیشوا ، گسل پارچین البته گسلهای فرعی زیادی در سطح شهر تهران موجود می باشد مانند نارمک ، شادآباد ، داوودیه ، عباس آباد ، باغ فیض و ... با توجه به تعداد بسیار زیاد گسل ها در سطح تهران و سوابق تاریخی فعالیت این گسل ها به این نکته که روزی نه چندان دور تهران با زلزله عظیم مواجه خواهد شد پی می بریم ، در سوابق تاریخی شهر تهران زلزله های بزرگی مانند زلزله 1/7 دماوند در 1380 ، 2/7 ریشتری سال 1711 میلادی در کرج ، 7/7 ریشتری طالقان در سال 958 میلادی ، 1/7 ریشتری ری در سال 855 میلادی و بسیاری دیگر زلزله های بالای 7 ریشتر در تاریخ شهر تهران ثبت شده است . دوره بازگشت زلزله های تهران در حدود 150 الی 200 سال می باشد ، به خاطر اینکه از آخرین زلزله نیرومند بیش از 170 سال گذشته است خطر زلزله در تهران بسیار بالا می باشد .

۲. آسیب های وارده بر شهر تهران :

بصورت تیتروار می توان آسیب ها را بصورت زیر بیان کرد: ریزش ساختمان های مسکونی ، تجاری ، اداری - قطع و خرابی لوله های آب و گاز - قطع شبکه برق - خرابی و مسدود شدن راهها و پله بیشتر ساختمان های شهر تهران جزو ساخت و سازهای قدیمی می باشد که مقاومت چندانی در برابر زلزله ندارند و حتی در میان ساخت و سازهای جدید بعلت سودجویی و ساخت وسازه های غیرمجاز بیشتر این ساختمان ها در برابر زلزله پایدار نخواهند بود ، حتی در بسیاری از ساخت و سازهایی که در آن اصول مهندسی عمران و پایداری در برابر زلزله را رعایت کرده اند بخاطر پدیده هایی چون روانگرایی بعلت بالا بودن سطح تراز آب در شهر تهران و نوع خاک بعضی مناطق شاهد خرابی ساختمان ها بر اثر زلزله خواهیم بود.

 سطح آب های زیرزمینی و مشکل زلزله در تهران :

شاید یکی از مهم ترین عوامل خرابی در زلزله پدیده روانگرایی در خاک در زیر پی سازه ها می باشد ، به علت اینکه جلوی خرابی سازه بر اثر نیروی افقی زلزله را می توان با تدابیری گرفت ، اما در خاک های ماسه ای و از آنجایی که بیشتر خاک های سطح شهر تهران از نوع آبرفتی و ماسه ای می باشند به علت عدم وجود کانال های فاضلاب و بالا آمدن سطح تراز آب ، لایه ای سست، ماسه ای و اشباع از آب را تشکیل داده است که بر اثر زلزله این لایه حالت خمیری گرفته و ساختمانی که حتی بر اثر نیروی افقی زلزله خراب نمی شود را در خود واژگون می کند و ساختمان بر حسب میزان زلزله کج یا کاملا" واژگون می شود . این مسئله از آنجا مهم است که در قسمت های جنوبی تهران تراکم جمعیت بسیار بالا می باشد و همینطور سطح تراز آب های زیرزمینی بسیار بالا هستند ، بطوریکه در بعضی مناطق مانند بازار با کندن زمین تا عمق 5 متر به آب خواهیم رسید . بهترین چاره برای این مشکل احداث کانالهای فاضلاب می باشد که موجب پایین رفتن سطح آب زیرزمینی می گردد ، البته سطح آبهای زیر زمینی به آرامی پایین خواهد رفت و مدت زمان نسبتا زیادی برای این موضوع مورد نیاز می باشد در ضمن با پایین رفتن سطح آب احتمال پدید آمدن نشست هایی در سازه ها وجود دارد . یکی دیگر از عوامل تخریب سازه ، احداث سازه ها در شیب بسیار زیاد و همچنین احداث ساختمانها در لبه شیروانی ها بخصوص در نواحی شمالی تهران می باشد که خطرهای زمین لغزش و سنگ ریزش را در پی دارد ، بطوریکی که خاک زیر ساختمان به حرکت در آمده و در زیر ساختمان می لغزد. نشست های ناگهانی در اثر زلزله یکی دیگر از خطرهای زلزله می باشد ، در خاکهای سست و دستی مانند یوسف آباد و نواحی جنوب تهران خاک دارای پتانسیل بسیار بالایی برای نشست می باشد که نیروی زلزله این پتانسیل را فعال می سازد ، این مشکل در نواحی مانند میدان ونک ، گاندی ، خیابان مطهری و عباس آباد که در اثر تسطیح تپه ها بوجود آمده اند بسیار جدی می باشد . این در حالی است که در تازه‌ترین نظرسنجی خبرگزاری دانشجویان ایران «مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران» (ایسپا) درمورد زلزله حدود ‌٧٥ درصد مردم تهران نسبت به استحکام ساختمان محل سکونت خود در برابر زلزله اطمینان خود ندارند. در همین مورد توجه شما را به آمارهایی که در ذیل آورده شده جلب می کنم:

٥/٦٢ درصد شیوه استفاده از کپسول آتش‌نشانی را نیاموخته‌اند،، ‌٨/٤٠ درصد تمایلی به شرکت در کلاسهای آموزش توانایی‌های مواجهه با خطرات ناشی از زلزله ندارند،١/٦٥ درصد هیچ گونه بروشور، جزوه و یا کتابی پیرامون زلزله دریافت نکرده اند و ‌٧/٣٦ درصد از آنهایی که این جزوات را دریافت کرده‌اند اثر آنها را کم می دانند. بر اساس این نظرسنجی ‌٣/٧٧ درصد مردم نیز اعتقاد دارند که مسائل ایمنی بر ساخت و سازهای شهر تهران رعایت نمی‌شود و ‌٧/٦٨ درصد، میزان نظارت مهندسین ناظر در ساخت و سازهای شهر تهران ن را کم ‌ارزیابی کرده‌اند. همچنین به اعتقاد ‌٣/٦٣ درصد شهروندان میزان توجه صدا و سیما و ‌٥/٥٩ توجه مطبوعات به موضوع زلزله کم بوده است. نتایج این نظرسنجی حاکیست تنها ‌٣/٥١ درصد شهروندان مقاله‌ای پیرامون زلزله و عواقب آن در مطبوعات مطالعه کرده‌اند همچنین ‌٨٢ درصد میزان آمادگی عملی مردم را در مواجهه با زلزله کم دانسته‌اند. پیامدهای زلزله در تهران آنقدر زیاد است که از حوصله ی خواننده خارج است. مشکلاتی چون ناامنی و آشوب بعد از زلزله نیز وجود دارد که مربوط به حوزه روانشناسی و جامعه شناسی می باشد . عدم وجود گروه های امداد و نجات ، قطع لوله های آب و شبکه برق ، آتش سوزی ناشی از ترکیدن لوله های گاز و بسیاری مشکلات دیگر بر خود مشکل زلزله دامن زده و بحران را جدی تر می کند.

 

امن ترین نقاط کلانشهر تهران:

با توجه به مقیاس و اندازه نقشه بحث به صورت منطقه ای و محله ای با نگاهی به اثر شهری استراتژیک تهران نقاط نا امن ومهم به ترتیب زیر خواهد بود:

  •  ساختمان در حال تکمیل و مدرن اسناد ملی ایران دقیقا روی گسل معظم سید خندان و درفاصله 100 متری محل تقاطع  این گسل با گسل داوودیه.
  • ساختمان عظیم بانک مرکزی که شبیه برجهای دوقلوی نیویورک است مابین فاصله 200 متری از  گسل داوودیه و 400 متری گسل سید خندان.
  • ساختمان بلند مرتبه و سنگین روزنامه اطلاعات در کنار گسل واقع در  زیر بزرگراه جهان کودک  واقع است وهمچنین در پشت آن ساخنمان گسل سید خندان قرار دارد.
  •  مجموعه ساختمان های در حال تکمیل کتابخانه ملی ایران -که یکی از  سازه هایی است که مورد بازدید دانشجویان مهندسی عمران قرار می گیرد- بر روی طاقدیسهای داوودیه قرار دارد.
  • ساختمان بلند مرتبه بنیاد مستضعفان در کنار گسل تلویزیون واقع شده است.
  • ساختمان عظیم وزارت راه مابین دوگسل تلویزیون باختری و عباس آباد در فاصله حدودا 200متری مابین واقع شده است.
  •  برج بلند تهران یا برج میلاد دقیقا روی سامانه گسل شهرک قدس واقع شده واین شاهکار آمایش سرزمینی است!
  • ساختمانهای بلند مرتبه مسکونی و مدرن و در حال ساخت آتی ساز در کنار هتل اوین، در محل تقاطع گسل محمودیه و گسل عمود بر آن قرار دارند.
  • تنها پل معلق تهران یعنی پل پارک وی که در تقاطع خیابان ولیعصر و بزرگراه چمران واقع است دقیقا روی گسل محمودیه قرار دارد.
  • پل بزرگراه صدر روی خیابان دکتر شریعتی گسل قیطریه را قطع کرده است.

  نقاطی که در ذیل خواهد آمد در حال حاضر محله هایی هستند که در مجاورت یا بر روی گسل قرار گرفته اند:

ازشرق و شمال شرقی منطقه زربند،سوهانک،ازگل،استخر،حکیمیه ،هنگام،نارمک و بزرگراه بابایی بر روی گسل هایی به نام های تلوپایین،کوثر و گسل نارمک که از ده نارمک آغاز و انتهای آن در خیابان استادحسن بنا می باشد.

در منطقه شمال تهران نیز دارآباد،اقدسیه،پاسداران،کاشانک،قیطریه،کلاهدوز،بزرگراه صدر،دزاشیب،میدان تجریش سعدآباد،زعفرانیه،ولنجک،نمایشگاه بین المللی،مقدس اردبیلی،دره پونک،بزرگراه نیایش تا سولقان بر روی گسل های شمال تهران،نیاوران و محمودیه قرار دارند.

مناطق میدان ونک،حقانی،ملاصدرا،چمران،ایران زمین در شهرک غرب نیز بر روی گسل داوودیه قرار دارند.

از جنوب نیز مناطق ابن بابویه،میدان بروجردی، بزرگراه آزادگان، میدان معراج، صالح آباد، جنوب بزرگراه آیت الله سعیدی، مناطق جنوبی یافت آباد، باغ چهاربری بر روی گسل شهر ری قرار دارند که شاید فعال ترین گسل های جهان می باشد. متاسفانه این گسل در صورت بروز زلزله به منطقه ای باتلاقی تبدیل شده و فرو نشست خواهد داشت.

بر اساس اطلاعات ارایه شده از سوی مرکز اطلاعات جغرافیایی شهر تهران و بر اساس نقشه مکان یابی بلند مرنبه سازی، محله قدیم تهران موسوم به ارگ قدیم امن ترین ناحیه از نظر وجود گسلهای زلزله می باشد. با وجود سه گسل اصلی شمال، شرق و گسل ری در جنوب کمتر قسمتی را می توان یافت که در فاصله ای مناسب از سه گسل فوق واقع شده باشد. گسل شمال تهران از لشکرک و سوهانک شروع شده تا فرحزاد و حصارک و از آنجا به سوی غرب امتداد می یابد. این گسل در مسیر خود، نیاوران، تجریش، زعفرانیه، الهیه و فرمانیه را در بر می گیرد. گسل ری درجنوب تهران نیز که در صورت فعالیت پرتلفات ترین گسل کشور و شاید جهان می باشد از جاده خاوران شروع و با گذر از دولت آباد و حرکت بر روی جاده کمربندی تهران در حد نصاب کوره های آجرپزی چهار دانگه پایان می یابد. گسل شرق نیز که توانایی قوی ترین زلزله را دارا است از شرق به تهران وارد شده و با گذر از اراضی سرخه حصار و حرکت بر روی بزرگراه شهید بابایی تا مجیدیه و سید خندان امتداد می یابد. جالب اینجاست که اکثر حریم های انتقال نیروی شهر تهران نیز بر روی همین گسل های زلزله واقع شده است.

 در این میان تک گسل ملاصدرا نیز که از خیابان شریعتی تا شهرک غرب انتقال یافته، محلات ونک، میرداماد، سعادت آباد و شهرک غرب را نا ایمن ساخته است. احداث برج میلاد نیز دقیقا در مجاورت این گسل صورت می گیرد. از محلات به نسبت امن تر شهر تهران می توان به راه آهن، محور نواب، محور خیابان انقلاب و آزادی ، هفت چنار به علاوه ارگ قدیم تهران اشاره کرد. ارگ قدیم تهران حد فاصل خیابان شوش، هفده شهریور، انقلاب و کارگر جنوبی را شامل می شود که بازار تهران، خیابان مولوی، میدان بهارستان، میدان امام خمینی، محله امیریه و خیابان جمهوری اسلامی را شامل می شود. به نظر می رسد که مکان یابی حاصل از تجربه چند صد ساله مردم ساکن تهران که منجر به تشکیل محدوده ارگ قدیم شهر شده، بسیار قابل اعتمادتر از مکان یابی سالهای کنونی در گسترش و احداث شهرکهای حاشیه ای شهر تهران می باشد.

 

 


 


  • تعريف:

زلزله، لرزش ناگهاني و سريع زمين بدليل ايجاد شكستگي و جابجايي لايه‌هاي دروني زمين است. چنين لرزشي، مي‌تواند منجر به تخريب و درهم شكستن ساختمانها و پلها، نشت گاز شهري و اختلال در شبكه برق و تلفن گردد. به همين دليل در زلزله، علاوه بر عوارض مستقيم ناشي از تخريب، بايد منتظر عواقبي همچون آتش‌سوزي، خفگي ناشي از گاز، انفجار و... نيز باشيم. ساختمانهايي كه از اصول ساختمان‌سازي مناسب برخوردار نباشند و يا برروي زمينهاي ناپايدار و سفره‌هاي آب زيرزميني بنا شده باشند، بيش از همه در معرض خطرند. زلزله در هر زماني از شبانه‌روز و هر روزي از سال محتمل است. بدرستي قابل پيش‌بيني نيست و بايد به گونه‌اي زندگي و محيط خود را آماده كنيم كه در صورت بروز اين حادثه، شاهد كمترين آسيب و خسارات باشيم. حالت خاصي از تغيير شکل توده هاي سنگي است که در آن پديده هاي گسيختگي در مقياس متفاوت رخ مي دهد. يا هر نوع لرزش زمين در اثر عبور امواج لرزه اي زلزله است. عامل ايجاد مواج لرزه اي پاسخ زمين به انرژي هاي اندوخته است. نظريه Elastic rebound که پس از زلزله 1906 سن فرانسيسکو توسط رايد (Reid) ارائه گرديده و قادر است نحوه بروز زلزله را به وسيله اعمال تنش به طرفين يک گسل، به صورت ذيل توجيه نمايند: اجسام در برابر نيرو تا حد الاستيک مقاومت کرده و انرژي را در خود ذخيره مي کنند اما با افزايش تنش در بيش از حدالاستيک، سنگ مي شکند و امواج لرزه اي را آزاد مي کند و بعد به شکل اوليه خود برمي گردند. اگر اين نيرو در اعماق به سنگ وارد شوند سنگ خاصيت شکل پذير از خود نشان مي دهند. عمقي که در آن زمين لرزه رخ مي دهد زون لرزه زاschisosphere  نميده مي شود. زلزله، لرزش ناگهاني و سريع زمين بدليل ايجاد شكستگي و جابجايي لايه‌هاي دروني زمين است. چنين لرزشي، مي‌تواند منجر به تخريب و درهم شكستن ساختمانها و پلها، نشت گاز شهري و اختلال در شبكه برق و تلفن گردد. به همين دليل در زلزله، علاوه بر عوارض مستقيم ناشي از تخريب، بايد منتظر عواقبي همچون آتش‌سوزي، خفگي ناشي از گاز، انفجار و... نيز باشيم. ساختمانهايي كه از اصول ساختمان‌سازي مناسب برخوردار نباشند و يا برروي زمينهاي ناپايدار و سفره‌هاي آب زيرزميني بنا شده باشند، بيش از همه در معرض خطرند. زلزله در هر زماني از شبانه‌روز و هر روزي از سال محتمل است. بدرستي قابل پيش‌بيني نيست و بايد به گونه‌اي زندگي و محيط خود را آماده كنيم كه در صورت بروز اين حادثه، شاهد كمترين آسيب و خسارات باشيم.

چرا زلزله بوجود می‌آید؟

به درستی مشخص نیست که چرا زلزله بوجود می‌آید، اما همانطور که قبلا اشاره شد تجمع انر‍ژی در درون زمین از یک طرف و افزایش نیروی زیاد در درون زمین و عدم تحکمل طبقات زمین برای نگهداری این انرژی از طرف دیگر موجب شکسته شدن زمین در بعضی نقاط آن شده و انرژی از محل آن آزاد می شود. این شکستگی که اکثرا با جابجایی زمین اتفاق می‌افتد باعث خطرات و ایجاد لرزش زمین می‌شود که به آن زلزله گفته می‌شود. اما این انرژی از کجا می آید؟ برخی معتقدند که زمین از ورقه‌هایی تشکیل شده است که این ورقه‌ها با صفحاتی که در کنار هم قرار دارند به یکدیگر فشار وارد کرده و باعث می‌شوند که ورقه‌هایی که دارای وزن کمتری هستند به داخل زمین فرو روند (این پدیده در اصطلاح علمی فرو رانش صفحات گفته می‌شود). همچنین ممکن است که ورقه‌ها در کنار یکدیگر به هم فشرده شوند. در اثر فرو رانش و پایین رفتن صفحه به درون زمین و به دلیل افزایش فشار و دمای طبقات درونی ، ورقه شروع به گرم شدن و ذوب شدن می‌کند و مواد مذاب حاصله سبک شده و مجددا به سمت بالا حرکت کرده و فشاری را به طبقات مجاور وارد می‌کند.ترکیب این نیروها در درون زمین باعث ایجاد یک حالت عدم تعادل انرژی می‌شود، این وضعیت تا زمانی که طبقات فوقانی و سطحی زمین تحمل مقاومت در برابر آن را داشته باشند حفظ می‌گردد. اما زمانی که سنگها دیگر تحمل این فشارها را نداشته باشند، انرژی به یکباره آزاد می‌گردد و زلزله بوجود می‌آید. البته این بدان مفهوم نیست که تمامی زلزله‌ها بدین طریق ایجاد می‌شوند، بلکه می‌توان گفت بخش اصلی زمین لرزه‌ها ، با این فرضیه قابل توجیه است.

رابطه گسل با زلزله:

رابطه گسل - زلزله دو طرفه می‌باشد. یعنی وجود گسلهای فراوان در یک منطقه سبب بروز زلزله می‌گردد. این زلزله به نوبه خود سبب ایجاد گسل جدیدی گردیده و نتیجتا تعداد شکستگیها زیادتر شده و به این ترتیب قابلیت لزره خیزی منطقه افزایش می‌یابد.

مقدمه:

پروسه تغیر شکل، ریختها و ترکیبهای مختلفی از سنگها را در مقیاسهای متفاوت ایجاد میکند. در یک سمت کوههای عظیم کره زمین قرار دارند و در سوی دیگر تنشهای موضعی باعث ایجاد ترکهای بسیار ریز در سنگ کف می­گردد. از تمام این پدیده ها تحت عنوان "ساختارهای سنگی" یاد می­شود. زمانی که یک مطالعه در منطقه انجام می­پذیرد، زمین شناس ساختار غالب را تشخیص و توصیف می­نماید. یک ساختار معمولا آنقدر عظیم است که فقط قسمت بسیار کوچکی از آن توسط یک بیننده، قابل مشاهده است. اغلب موارد، بیشتر سنگ کف توسط نباتات و یا رسوبات اخیر پنهان شده است. در نتیجه تهیه ساختار زمین شناسی باید بر اساس رخ نمودهای بسیار محدود که شامل مکانهایی است که کف سنگی در سطح زمین نمایان می­باشد، انجام پذیرد. برخلاف تمام این مشکلات، برخی تکنیکهای ترسیم زمین شناسان را قادر به شناخت ساختارهای کنونی می­سازد. در سالهای اخیر، این مسیر با کمک عکس برداری هوایی، تصویربرداری ماهواره­ای و توسعه سیستم مکانیابی جهانی (GPS) هموارتر گردیده است. علاوه بر این تهیه پروفیل زمین با روش انعکاس لرزه­ای و نیز حفر گمانه ها، در مورد ترکیب و ساختار سنگهای در عمق داده­های زیادی را فراهم می­نماید.در مکانهایی که سنگهای رسوبی موجود می­باشند، تهیه ساختار سنگها ساده­تر می­گردد چرا که لایه­های رسوبی معمولا بصورت افقی تشکیل می­شوند. در صورتی که لایه­ها بصورت افقی باقی مانده باشد، نشان میدهد منطقه احتمالا تحت تنش و تغییر شکل نیست. ولی اگر لایه ها خمیده، مایل، یا شکسته شده باشند، نشان دهنده تغییر شکل پس از رسوبگذاری است.

گسلها:

گسلها شکستگیهایی در پوسته زمین هستند که در طول آنها تغییر شکلهای قابل توجهی ایجاد شده است. گاهی اوقات گسلهای کوچک در ترانشه های جاده، جائی که لایه های رسوبی چند متر جابجا شده اند، قابل تشخیص هستند. گسلهایی در این مقیاس و اندازه معمولا بصورت تک گسیختگی جدا اتفاق می­افتد. در مقابل گسلهای بزرگ، شامل چندین صفحه گسل درگیر می­باشند. این منطقه های گسله، می­توانند چندین کیلومتر پهنا داشته باشند و معمولا از روی عکسهای هوایی راحتتر قابل تشخیص هستند تا سطح زمین.

در واقع حضور گسل در یک منطقه نشان می­دهد که در یک زمان گذشته، در طول آن جابجایی رخ داده است. این جابجایی­ها می­توانسته یا بصورت جابجائی آرام باشد که هیچ گونه لرزشی در زمین ایجاد نمی­کند و یا اینکه بصورت ناگهانی اتفاق بیفتد که جابجایی های ناگهانی در طول گسلها عامل ایجاد اغلب زلزله ها می­باشد.  بیشتر گسلها غیر فعال هستند، و باقیمانده­ای از تغییر شکلهای گذشته می­باشند. در امتداد گسلهای فعال، حین جابجائی فرسایشی دو قطعه پوسته­ای در کنار هم، سنگها شکسته و فشرده می­شوند. در سطح صفحات گسلی، سنگها بشدت صیقلی و شیاردار می­شوند. این سطوح صیقلی و شیاردار به زمین شناسان در شناخت جهت آخرین جابجایی ایجادشده در طول گسل کمک می­کند. که زمین شناسان بر اساس جهت حرکت گسلها، آنها را به انواع مختلفی تقسیم بندی می­کنند که در قسمت انواع گسلها به این تقسیم بندی می­پردازیم.

 مشخصات گسلها: برای تعریف گسلها، از مشخصات هندسی آنها، یعنی موقعیت قرارگیری آنها در یک فضای سه بعدی، استفاده می­شود که عمده­ترین این مشخصات هندسی راستا و شیب می­باشند. شناخت این پارامترها در سطح، زمین شناسان را قادر می­سازد تا ساختار سنگها و گسلها را در زیر زمین و قسمتهای دور از دیدشان، پیش بینی نمایند.

 

انواع گسلها:

تقسیم بندی گسلها فقط بر اساس هندسه و جهت جابجائی نسبی ایجاد شده در آنها صورت می­پذیرد. گسلهای راستا لغز و گسلهای شیب لغز دو تقسیم بندی کلی گسلها میباشند که در زیر تعاریف مربوط به آنها آورده می­شود.

گسلهای امتداد لغز:

گسلهایی که امتداد اصلی لغزش در امتداد راستای گسل باشد، گسل امتداد لغز نامیده میشوند. بر اساس جهت حرکت در امتداد راستای گسل، گسلهای چپ گرد و یا راست گرد را میتوان تشخیص داد. نحوه تشخیص بدین ترتیب است که اگر در یک سمت از گسل بایستیم و حرکت سمت دیگر را نظاره نماییم، اگر حرکت آن از سمت چپ به راست باشد، گسل راست گرد و در حالت برعکس چپ گرد خواهد بود. بعنوان مثال شکل زیر یک گسل امتداد لغز راست گرد را نشان میدهد.

 

 

 

گسلهای شیب لغز:

گسلهایی که امتداد اصلی لغزش موازی جهت شیب گسل باشد، گسلهای شیب لغز نامیده می­شوند. گسلهای شیب لغز نرمال و معکوس بر اساس جهت حرکت دو قطعه نسبت به هم تعریف میشوند. در صورتی که نیروی وارده فشاری بوده و دو قطعه را به هم نزدیک کند، گسل شیب لغز معکوس و در صورت دو شدن دو قطعه از هم گسل شیب لغز نرمال نامیده میشود.

بر اساس حرکتهای قائم دو قطعه نسبت به هم، فرا دیواره و فرو دیواره قابل تشخیص است. در زبان انگلیسی به فرا دیواره Hanging wall ( دیواره آوریز ) و به فرو دیواره Footwall اطلاق میشود. دلیل این نامگذاری برمیگردد به معدنکارانی که در معادن زیر زمینی کار میکردند. چون غالبا معادن در محل تقاطع دو قطعه قرار دارند، فرا دیواره سقف معادن را تشکیل میدهد که محل آویزان کردن چراغها در داخل معادن بود (Hanging wall) و فرو دیواره کف معدن یا محلی که پا بر روی آن قرار میگیرد است که به آن Footwall اطلاق می شود. در زبان فارسی از دو اصطلاح فرا دیواره و فرو دیواره برای نامگذاری استفاده میشود.

 

شکل: فرا دیواره و فرو دیواره در گسل معکوس

 

در عمل لغزش گسل، ترکیبی از شیب لغز و راستا لغز می­باشد که گسل مایل نامیده میشود. در شکل زیر تمام حالتهای ممکن به نمایش گذاشته شده است.

 

 

  

 

 

 

 

 

 

 

 

مشخصات زلزله:

   کانون ژرفي يا مرکز زلزله ( Hypocenter) يا (Focus): جايي است که در اثر گسيختگي در پوسته امواج لرزه اي آزاد مي شود.   كانون سطحي زلزله (Epicenter): نزديکترين فاصله کانون به سطح زمين است كه به طور طبيعي داراي بيشترين شدت لرزش است.

 

 

 

   ژرفاي زلزله (Focal Depth): فاصله بين کانون ژرفي زلزله تا سطح زمين است.

   فاصله زلزله: فاصله بين مرکز سطحي تا ايستگاه ثبت زلزله است.   زلزله ها بر پايه ژرفا به انواع زير تقسيم مي شوند:   

 -زلزله هاي کم ژرفا: با عمق کمتر از 70 كيلومتر

   - زلزله هاي با ژرفا متوسط: عمق 300-100 كيلومتر

-         زلزله هاي باژرفاي بيشتر از 300 كيلومتر

  :( Earthquake group) گروه زلزله:

   زلزله يک لرزش واحد نيست بلکه به صورت دسته اي از لرزشها ست.اگر نمودار گروه زلزله را در طول زمان رسم وجود دارد که بزرگترين لرزش است .زمين لرزه هايي قبل از لرزش اصلي Main shock کنيم يک لرزه شاخص يا  را پيش لرزه و لرزه بعد از زلزله اصلي را پس لرزه گويند.معمولا پس لرزه ها فراوان ترند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مشخصات زلزله:

   عوامل موثر در ايجاد زلزله

   الف) زلزله هاي مصنوعي:

   به طور خلاصه عوامل زير باعث ايجاد اين زلزله ها مي شوند:

   1- پر و خالي کردن مخازن و درياچه هاي سدهاي بزرگ با طول تاج بيشتر 100 m

2- ايجاد چاههاي بهره برداري و تزريق آب

3- انفجارات هسته اي

4- انفجارات معادن و باربرداري از آنها به صورت برداشتن حجم زيادي از سنگها

   ب ) زلزله هاي طبيعي:

1-       فورانهاي آتشفشاني

2- فروريختن غارهاي زيرزميني

3-  زمين لرزه هاي تکتونيکي : که 90% زلزله ها از اين نوعند.

-  نحوه آزاد شدن انرژي :

-  پيشلرزه گاهي پيش از بروز زلزله اصلي , لرزه هايي با بزرگي کمتر از زلزله اصلي به وقوع مي پيوندد که معمولا فراواني آنها با نزديک شدن به زمان وقوع لرزه اصلي افزايش مي يابد.

 -لرزه اصلي :   در اينجاست که بيشترين انرژي ذخيره شده در محيط به يکباره آزاد مي شود.

 -پسلرزه :   لرزه هاي خفيفي است که اغلب پس از لرزه اصلي در پيرامون کانون زلزله روي ميدهند.فراواني آنها با گذشت زمان کاهش مي يابد. 

 

- دسته لرزه:

   مجموعه اي از لرزه هاي رويداده در يک منطقه که در مقطع زماني هفته يا ماه به وقوع مي رسد. فراواني آنها پس از رسيدن به يک حد بيشينه کاهش مي يابد.  

 • چه مكانهايي بيشتر در معرض خطرند؟

كشور ايران، جزو مناطق زلزله‌خيز جهان است. هرچند كه مناطق كوهستاني و منطقه زاگرس در معرض خطر بيشتري جهت زلزله قرار دارند ولي با توجه به زلزله‌هاي بم و طبس در چند سال اخير، بايد گفت كه هيچ منطقه‌اي از كشورمان مصون از خطر زلزله نمي‌باشد. پس شايد تنها راه مقابله با اين پديده، رعايت اصول شهرسازي و ساختمان‌سازي و آشنايي با نكات ايمني و آمادگي جهت برخورد مناسب به هنگام رويايي با زلزله باشد. كشور ايران، جزو مناطق زلزله‌خيز جهان است. هرچند كه مناطق كوهستاني و منطقه زاگرس در معرض خطر بيشتري جهت زلزله قرار دارند ولي با توجه به زلزله‌هاي بم و طبس در چند سال اخير، بايد گفت كه هيچ منطقه‌اي از كشورمان مصون از خطر زلزله نمي‌باشد. پس شايد تنها راه مقابله با اين پديده، رعايت اصول شهرسازي و ساختمان‌سازي و آشنايي با نكات ايمني و آمادگي جهت برخورد مناسب به هنگام رويايي با زلزله باشد.

مقياس سنجش شدت زلزله:

متداولترين واحد اندازه‌گيري شدت زمين‌لرزه، در سال ۱۹۳۵ ميلادي توسط چارلز ريشتر ابداع شد. مقياس ريشتر، اندازه‌گيري لگاريتمي انرژي آزاد شده در جريان زمين‌لرزه مي‌باشد. معمولاً زمين‌لرزه‌هايي با قدرت ۵/۴ ريشتر و بالاتر، آنقدر قوي هستند كه توسط اكثريت لرزه‌نگارهاي جهان حس شوند. همه ساله، هزاران زلزله در سطح كره زمين ثبت مي‌گردد. زمين‌لرزه‌ها ناگهاني، بي‌رحمانه و بدون اخطار و اطلاع قبلي رخ مي‌دهند. شناسايي عوامل خطر و آماده‌سازي جامعه و شهرها جهت كاهش تلفات و خسارات ناشي از زلزله اهميت بسزايي دارد. متداولترين واحد اندازه‌گيري شدت زمين‌لرزه، در سال ۱۹۳۵ ميلادي توسط چارلز ريشتر ابداع شد. مقياس ريشتر، اندازه‌گيري لگاريتمي انرژي آزاد شده در جريان زمين‌لرزه مي‌باشد. معمولاً زمين‌لرزه‌هايي با قدرت ۵/۴ ريشتر و بالاتر، آنقدر قوي هستند كه توسط اكثريت لرزه‌نگارهاي جهان حس شوند. همه ساله، هزاران زلزله در سطح كره زمين ثبت مي‌گردد. زمين‌لرزه‌ها ناگهاني، بي‌رحمانه و بدون اخطار و اطلاع قبلي رخ مي‌دهند. شناسايي عوامل خطر و آماده‌سازي جامعه و شهرها جهت كاهش تلفات و خسارات ناشي از زلزله اهميت بسزايي دارد.

 مکانیزم خرابی در زلزله:

عواملی که در یک زلزله باعث ایجاد خسارت میگردند عبارتند از:

1-    نیروهای درونی شدید ایجاد شده بر اثر جنبش شدید زمین

2-    آتش سوزی های ناشی از زمینلرزه

3-    تغییر در خواص فیزیکی خاکها ( نشستها، پدیده آبگونگی و ... )

4-    بر اثر جابجائی مستقیم گسلها در محل ساخت سازه ها

5-    بواسطه زمین لغزشها ( زمین لغزش عبارتست از فروریزش دامنه شیبها )

6-    بواسطه موجهای بلند ایجاد شده توسط زلزله در دریاها ( آبرانش )

 از بین عوامل فوق، جبش شدید زمین، مهمترین عامل خرابی و تلفات جانی در زلزله­ها میباشد. که با معرفی امواج لرزه و اندازه گیری آنها، این بحث ادامه می­یابد.خطر آتش سوزی پس از زمین لرزه نیز باید مورد تاکید قرار بگیرد. در ایران بدلیل مصالح مورد استفاده تا کنون گزارش زیادی از آتش سوزیهای پس از زلزله دریافت نشده است ولی در کشورهایی مانند ژاپن و آمریکا، که چوب یکی از مهمترین مصالح استفاده شده در ساختمانها میباشد، گزارشهای زیادی وجود دارد، همانند زلزله سال 1906 سان فرانسیسکو و یا زلزله 1923 شهر توکیو.   شاید جابجایی مستقیم در اثر گسلش ترسناکترین جنبه زلزله­ها از دید عموم مردم باشد، با این حال در مقایسه با جنبش شدید زمین، این گونه آسیب بسیار نادر است. منطقه­ای که در معرض گسلش قرار دارد، بسیار کمتر از سطحی است که از تکانهای شدید زمین تاثیر می­پذیرد. 

کانون و عمق زلزله:

محل آغاز گسیختگی در گسل (گسلش) را کانون زلزله یا مرکز درونی می­نامند و در واقع محل اولیه آزاد شدن انرژی در داخل زمین می­باشد. تصویر کانون در سطح زمین رومرکز نامیده می­شود که معمولا محل بیشترین خسارتها می­باشد.

بر اساس ژرفا، زمین لرزه ها را می توان به سه دسته زیر تقسیم نمود:

- كم ژرفا: با ژرفای 0 تا 70 كیلومتر

- متوسط: با ژرفآی 70 تا 300 كیلومتر.

- عمیق: با ژرفآی بیش از 300 كیلومتر (به آین ترتیب كه تاكنون زمین لرزه آی در عمق بیش از 720 كیلومتر رخ نداده است)

 از نقطه نظر ژرفا، بیشتر زمین لرزه هآی آیران كم عمق می باشند. بیشترین عمق در زمین لرزه هآی رخ داده در فلات آیران تا حدود 60 كیلومتر در ناحیه مكران مشخص شده است. از سوی دیگر آین ژرفا در ناحیه هآی داخلی فلات آیران تا حدود 40 تا 55 كیلومتر می رسد. در ناحیه البرز و شمال آیران مركزی بیشینه ژرفا در حدود 20 تا 25 كیلومتر بوده است. بنابرآین زمین لرزه هآی آیران از نوع كم عمق بوده اند.مسأله عمق از نظر خسارت زمین لرزه نیز بسیار مهم است، چرا كه در زمین لرزه بسیار كم عمق معمولاً خسارتها به ناحیه رومركزی و حوزه نزدیك محدود می شود و سپس در حوزة دور (فاصله هآی بیش از 50 كیلومتر از سرچشمه) خسارتها بسیار محدود می­گردد (نمونه هایی از چنین زلزله­های کم عمق عبارتند از زلزله منجیل، زمین لرزة طبس با ژرفآی10 كیلومتر و زلزله بم با عمق 8 کیلومتر). از سوی دیگر، هنگامی كه زمین لرزه ژرفآی زیادی داشته باشد (زمین لرزه 1985 مكزیكو، میچوآكان، با بزرگآی Ms=8.1 و ژرفآی 200 كیلومتر، كه موجب خسارتهآی فراوان در فاصله حدود 280 كیلومتری در شهر مكزیكوسیتی به دلیل مسأله اثرهآی ساختگاه گردید)، مشاهده می شود كه خسارتها  می تواند به دلایل ثانویه (نظیر اثر خاك) در فاصله هآی زیاد نیز گسترده شود.

آثار زلزله:

هنگامی که زلزله اتفاق می افتد از خود آثاری به جا می گذارد ،این آثار به شرح زیر است :

لرزش زمین وتخریب ساختمانها :

در اثر زلزله زمین به ارتعاش در می آید وهنگامی که ارتعاشات شدید باشد ،باعث تخریب ساختمانها
می گردد. میزان تخریب ساختمانها تابع کیفیت کارهای ساختمانی ، ترکیب خاک ،خصوصیات تکانهای زمین لرزه ، نیرو وجهت تکان می باشد. تکانهای قائمی که درمرکز بیرونی در نزدیکیهای آن مشاهده می شود ، کمتر از قطار امواجی که از مشخصات نواحی مجاور است ، موجب خسارت می گردد .امواج تولید شده به شدت به ساختمانهای ، بویژه دیوارهایی که به موازات آن است آسیب می رساند . این امواج دیوارها را بالا برده وبه آنها پیچ وتاب می دهد . امواجی که تحت زاویه 45 تا55 درجه به زمین می رسند خرابیهای شدیدی معمولاًبه بار می آورد. سرعت موج در سنگهای سخت خیلی بیشتر از سنگهای سست ونرم است . امواج در طبقات ضخیم سنگهای سست ونرم مانند آبرفتهای دره ها ضعیف می گردند و حتی ممکن است از بین بروند .اما طبقه نازکی از سنگهای سست بر روی سنگهای سخت نمی تواند لرزه ها وامواج را مستهلک کند لذا طبقه مزبور ازروی سنگی که برروی آن قرار گرفته است بطور ناگهانی جستن می کند .در این صورت میزان تخریب بیشتر از ساختمانهایی است که روی طبقه سخت است . ساختمان سنگ نیز برروی موج می تواند بدینگونه تاثیر داشته باشد که امواج در جهت چین ها وطبقات سریعتر از جهت عمود بر آن انتشار می یابند. معمولاًخطرناکتر ازهمه کهریزهای سنگ ، طبقات نازک آبرفتها در ته دره ها ،سپس باتلاقها ، توربزارها ودر یاچه هایی که گیاهان آن را فراگرفته اندمی باشد . خطر زمین های خشک از زمین های اشباع شده از آب کمتر است.جنس مصالح ساختمانی نیز موثر است . ساختمانهای خشتی در مقابل ساختمانهایی که از آجر وملاط خوب ساخته شده باشندمقاومت کمتری از دارند. اسکلت بندی ، نوع مصالح ساختمانی ،طراحی ساختمان نیز از عوامل موثر در میزان تخریب ساختمان هستند. معمولاً تخریب ساختمانها به صورتهای مختلف صورت می گیرد مثل فرو افتادن کتیبه ها ، دود کش ها ، بالکن ها ، تیغه ها تغییر شکل و فروافتادن بام پوش ها ، جابجائی تیرهای اصلی بام، ستونها ، چدا شدن اتصالات ، ترک خوردن دیوارها بصورت افقی،عمودی، قطری ، فروریختن راه پله ها ،بالکن ها و غیره. تخریب ساختمانها ممکن است همراه با ایجاد حریق و آتش سوزی بر اثر انفجار لوله های گاز ،اتصالات برقی باشد. بنابراین آثار تخریبی ساختمانها در هنگام زلزله نتیجه ارتعاشات سطح زمین ومربوط به نتایج غیر مستقیم آن است . چراکه اگر مرکز زلزله در مکانهای بسیار دور از مکانهای جمعیتی اتفاق افتد هیچ تخریب وحسارتی نخواهد داشت. همه تلفات وخسارات نتیجه آثار ثانوی زلزله است یا نتیجه تخریب ساختمانها و زیر آوار ماندنها است یا حریقهای بعداز زلزله است.

 صداهای زلزله :

دراغلب موارد زلزله ها با صداهای خاصی همراه است که ایجاد وحشت می کند البته این صداها به غیر از صدای ناشی اززلزله است. تولید صداهای زلزله بخاطر ایجاد امواج ارتعاشی است که در اثرزلزله بوجود می آیند .صداهای زلزله در بعضی موارد شبیه رعد ، صدای صفیر باد یا خمپاره ، غلغل آب جوش ، انفجار گلوله های بزرگ توپ ، چرخهای قطار می باشد .صداهای زلزله گاهی جلوتر از موجهای زلزله است ولی ممن است نسبت به آن تاخیر داشته باشد .ممکن است صدای شدید زیر زمین هیچ زلزله ای را در پی نداشته باشد یا همراه زلزله ای خفیف باشد .

- نورهای زلزله :

در هنگام وقوع بعضی زلزله ها آثار نورانی مختلفی از خود مثل نور افشانی آسمان برق ، جرقه های نور وامثال ان دیده شود. اگر چه پاسخ مناسبی برای آن داده نشده ویا نیافته اند همانند نورهای که در مناطق کوهستانی ویا سطح دریا ها که جمعیت نیست مشاهده شده است ولی به عقیده دانشمندان این نورها اثرات ثانوی زلزله است به خصوص در سطح مراکزمسکونی وشهرها.

لرزش های دریا یا تسونامی :

زمانی که کانون زلزله در کف دریا یا نزدیک آن باشد ، امواج متعددی را درآب تولید می کند که به نام تسونامی معروف است . این امواج به بدنه کشتی ها برخورد وموجب ارتعاش آنها می گردد.اگر تکان قائم باشد ، کشتی ناگهان بالاآمده وبعد پایین می رود وتحدبی درآب مشاهده می شود . اگر مرکز بیرونی نزدیک کرانه باشد ، درهنگام نخستین تکان آب دریا عقب می رود وسپس با موجی قوی به ساحل می ریزد وموجب تخریب و زیانهای شدید می شود.

تغییر مشخصات آب چشمه ها :

به علت وقوع زلزله معمولاً در وضع چشمه ها وچاهها تغییراتی بوجود می آید . چراکه بر اثر ارتعاش مجاری زیررمینی آب تنگ یا گشاد ویا مسدود می گردد . چراکه هنگام زلزله طبقات زمین جابجا می گردد . ممکن است چشمه ها ی جدید ایجاد گردد یا به علت لغزش های زمین ممکن است مجاری قدیمی آب بسته شود ودر جائی دیگر جاری شود یا طبقات نفوذ ناپذیری که طبقات آبدار روی آنها قرار دارد شکاف بردارد وآب به اعماق زمین رفته وموجب خشکیدن چشمه ها گردد. دمای آب چشمه ها ممکن است براثر مخلوط شدن با چشمه های معدنی دیگر تغییر نماید چنانکه در سوئیس اتفاق افتاد.

ایجاد شکاف وگسل :

هرنوع زلزله ای ، هراندازه کم اهمیت باشدباز شکافهایی در پوسته زمین ایجادمی کند ودر ناحیه مرکز زلزله بیشتر مشاهده می شود .شکافها گاهی بصورت شعاعی از یک مرکز می باشد اما بیشتر بی نظم بوده ودر جهات مختلف پراکنده است.شکاف دردامنه کوهها در جهت دامنه ودر کرانه ودر طول آن ایجاد می شود . پهنای شکافها از 20سانتیمتر تا 10یا15 متر هم مشاهده شده است وطول چند کیلومتر .این شکافها با نخستین تکانها بوجود می آید وممکن است در تکانهای بعدی بیشتر شود .گاهی گسله ها ی هم ایجاد شده است نمونه گسل سن اندریاس 1906.

اگر شکافها از آبرفتهای کف دره یا دشت عبور کند در عمقی از این آبرفت آب وجود داشته باشد با خود گل وگاهی گازهایی راکه در هوا مشتعل می گردد ،خارج می شود.

زمین لغزش :

این پدیده عمدتاً توسط زلزله ایجاد می شود ودر اثرآن حجم بزرگی از خاک وسنگ در مناطق دارای شیب تند به سمت پائین حرکت می کند البته بعضی از آنها ناشی از اشباع منطقه از آب می باشد . این پدیده می تواند خطرات زیادی مثل مدفون نمودن روستاها یا شهرها زیر خروارها خاک وسنگ ایجاد نماید .( زمین لغزه پورت رویال جامائیکا 1962 )در بعضی مناطق زمین لرزه منجر به فرونشستن زمین به عمق 60 متر هم شده است در لیسبون در    1755اسکله ای با جمعیت زیاد فرو نشست . سنگریزش هم گاهی وقتها ناشی از زلزله است.

آبگونگی یا روانگرایی:

اگر در عمق کمتر از 8 متری سطح زمین خاک از ماسه های یکدست سستی که ازآب اشباع است تشکیل شده باشد ، ممکن است در اثر زلزله شدید رفتار این خاک مانند رفتار یک سیال باشد. یعنی خاک بصورت فوران وجوشش گل وماسه در سطح زمین پدیدار می گردد ، درنتیجه اگر ساختمانی بر روی این زمین واقع باشد ، فرو می ریزد. رویداد زلزله در شهرهای بزرگ مثل تهران می تواند یک تراژدی غم انگیز ایجادنماید که خاطره این تراژدی برای سالها دراذهان باقی بماند .زیرا زلزله می تواند تاسیسات حیاتی مهم مانند بیمارستانها مراکز آتشفشانی ،امداد وغیره را بخطر اندازدویامنجر به به قطع برق ،آب، تلفن، گاز ویاویرانی ساختمانها ،راهها ، خیابانها وبسته شدن آنها شود.که خود این عوامل می تواند خسارات اقتصادی ،اجتماعی ،روانی مهلکی ایجادنماید.
چند عامل وجود دارد که شهرها رادرمقابل زلزله آسیب پذیر می نماید.نوع ساختمانها ومصالح وفرم واسکلت بندی بکاررفته درآنها ،نوع جنس وساختمان زمین زیر شهر ،تراکم جمعیت شهر . درعوض وجود عواملی می تواندخطرات وخسارات ناشی ازرلزله را کاهش دهد مثل پارکها ، فضاهای باز، وجود مراکز امدادی مناسب ، بیمارستانها ، آتش نشانیها ، شبکه های حمل وارتباطی مناسب ، همکاری مناسب بین مردم وآموزشهای لازم قبل از زلزله . استفاده مناسب از مراکز امدادی ،آموزشی ، تفریحی برای اسکان زلزله زدگان.

اندازه گیری زمین لرزه:

برای آگاهی از میزان تاثیر هر پدیده لازم است تا بتوانیم به نحوی آن را بصورت کمی بیان کنیم. برای کمی کردن اندازه زلزله، از دو رهیافت مختلف استفاده می­شود؛ یک رهیافت بر اساس اندازه گیری دستگاهی (بزرگای زلزله[1]) و دیگری بواسطه تاثیر پذیری دست سازهای بشر از زلزله (شدت زلزله[2]). شدت زلزله در هر مكان متفاوت است و با دور شدن از كانون زلزله كم می شود، در حالی كه بزرگآی زلزله همواره ثابت است و ربطی به دور شدن از كانون ندارد (چرا كه با كل انرژی آزاد شده مرتبط است).

 شدت زمین لرزه:

شدت یك زلــزله در یك مكــان خاص بــر مبنآی اثرهآی قابل مشاهده زمین لرزه در آن مكان تعیین
 می شود. دقت در تعیین شدت زلزله به دقت مشاهده كننده وابسته است. تخمین شدت وسیلة مفیدی برآی تخمین اندازة زلزله هآی تاریخی است، بویژه در ناحیه هآیی نظیر كشور ما كه كشوری باستانی و با میراث تاریخی و  فرهنگی كهن است و لذا اطلاعات مهمی می توان از زلزله هآی رویداده در زمانی كه ثبت تاریخی وجود دارد به دست آورد.  مقیاسهای مختلفی برای تعیین شدت زمین لرزه همانند مقیاس مرکالی اصلاح شده، MSK، EMS98 و ... ارائه شده است.تعیین شدت زمین لرزه بدین ترتیب است که برای هر کدام از مقیاسها جدولی تهیه شده است و بر اساس آن میزان آسیبهای ناشی از زلزله بر سازه های مختلف ارائه گردیده است و مشاهده گر با تطبیق خسارتهای بوجود آمده از زلزله با موارد ذکر شده در جدول، شدت زلزله را تعیین می­کند.

 - رده بندی شدت مركالی (اصلاح شده)  MMI:

بزرگی

شدت

تأثیرها

 

I

احساس نمی شود

3

II

توسط شخص در حال استراحت یا در طبقات بالای ساختمان احساس می شود.

 

III

در داخل ساختمان احساس می شود. اشیاء آویزان تکان می خورند ارتعاشی مثل گذر کامیونهای سبک دارند. مدت لرزش قابل برآورد است. ممکن است زلزله به حساب نیید.

4

IV

اشیاء آویزان تاب می خورند. ارتعاشی مثل گذر کامیونهای سنگین یا احساس ضربتی مثل برخورد یک توپ سنگین به دیوار دارد. ماشینهای پارک شده تکان می خورند. پنجره ها، بشقابها و درها به صدا در می آیند. شیشه ها به صدا در می آیند. ظروف سفالی به هم می خورند. در حد فوقانی IV دیوارهای چوبی و قابها ترک بر می دارند.

 

V

در خارج ساختمان احساس می شود. جهت آن قابل برآورد است. افراد خواب بیدار می شوند. مآیعات به حرکت در می آیند و برخی از آنها به خارج ظرف خود می ریزند. اشیاء ناپآیدار کوچک جا به جا یا واژگون می شوند. درها تکان می خورند و باز و بسته می شوند. ساعتهای آونگی متوقف شده، به حرکت آمده یا سرعتشان تغییر  می کند.

5

VI

توسط همه احساس می شود. بسیاری متوحش شده و از ساختمانها خارج می شوند. اشخاص به طور نامتعادلی حرکت می کنند. پنجره ها، بشقابها و ظروف شیشه ای می شکنند. اشیاء، کتابها و چیزهای دیگر از قفسه ها به خارج می ریزند. عکسها از دیوارها فرو می افتند. مبلها جا به جا شده یا واژگون می شوند. گچهای ضعیف یا ساختمانهای نوعD  ترک بر می دارند. زنگهای کوچک کلیساها و مدارس به صدا در می آیند. درختان و بوته ها تکان می خورند.

6

VII

ایستادن مشکل می شود. توسط رانندگان وسایل نقلیه احساس می شود. اشیاء آویزان شدیداً نوسان می کنند. مبلها و وسآیل چوبی می شکنند. بناهای نوعD  صدمه می بینند و ترک بر می دارند. دودکشهای ضعیف در محل اتصالشان به سقف می شکنند. قطعات گچ، آجرهای سست، سنگ و کاشی سقوط می کنند، برخی از بناهای نوع Cترک بر می دارند. امواج آب در سطح حوضها و آبگیرها گل آلود می شود. لغزشها و حفرات کوچکی در سواحل شنی و ماسه ای آیجاد می شود. زنگهای بزرگ کلیساها به صدا در می آیند. نهرهای آبیاری صدمه می بینند.

 

VIII

هدایت وسایل نقلیه مشکل می شود. بناهای نوعC صدمه می بینند و بخشی از آنها فرو می ریزند. به بناهای نوع B کمی صدمه وارد می آید بناهای نوع A  بدون صدمه باقی می مانند. گچ کاریها و برخی از دیوارها فرو می ریزند. دودکشها و بناهای یادبود، برجها و مخازن مرتفع می چرخند و فرو می ریزند. دیوارهای جداکننده ای که محکم نباشد از محل خود خارج می شوند. شمعهای فرسوده شده می شکنند. شاخه های درختان می شکنند. میزان دما و جریان آب چشمه ها و چاهها تغییر می کند. در زمینهای مرطوب و دامنه های پرشیب ترکهایی آیجاد می شود.

7

IX

عموم مردم احساس وحشت می کنند. بناهای نوع D کاملاً تخریب می شوند، بناهای نوع C به شدت صدمه می بینند و گاه کاملاً فرو می ریزند، بناهای نوع B به طور جدی صدمه می بینند. ساختمانهای پیش ساخته، اگر خوب به هم متصل نشده باشند، از محل پی جا به جا می شوند مخازن شدیداً صدمه می بینند. لوله های زیرزمینی
می برند. ترکهای آشکاری در زمین آیجاد می شود. در زمینهای آبرفتی، ماسه و گل به خارج فوران می کنند.

8

X

پی اغلب بناهای معمولی و پیش ساخته تخریب می شود. برخی از سازه های چوبی خوب ساخته شده و پلها تخریب می شوند. سدها و خاکریزها صدمه جدی می بینند. زمین لغزه های بزرگ به وقوع می پیوندد. آب از ساحل کانالها، رودخانه ها، دریاچه ها و غیره به خارج می ریزند. ماسه و گل در سواحل و زمینهای هموار به طور افقی جا به جا می شوند. ریلهای راه آهن کمی خم می شوند.

 

IX

ریلها به شدت خم می شوند. خطوط لوله زیرزمینی کاملاً از سرویس خارج می شوند.

 

XII

خسارت تقریباً به طور کامل است. توده های سنگی بزرگ جا به جا می شوند. اشیاء به هوا پرتاب می شوند.

بزرگای زلزله:

بمنظور اندازه گیری زمین لرزه و بدست آوردن معیاری برای مقایسه و سنجش زمین لرزه ها، از بزرگای زلزله استفاده می­شود که می­توان آن را با در نظر گرفتن دامنه نوسانات روی نگاشت محاسبه نمود. مقیاسهآی متفاوتی برآی اندازه گیری بزرگآی زلزله وجود دارد. اولین مقیاس بزرگا، توسط چارلز ریشتر در سال 1935 برآی زلزله هآی جنوب كالیفرنیا تعریف شد كه بزرگآی محلی یا ML  نامیده می­شود. علاوه بر مقیاس ریشتر، مقیاسهای مختلف دیگری نیز وجود دارند که هر کدام کاربردهای خاص خود را در مهندسی زلزله و زلزله شناسی ایفا می­کنند. هر زلزله فقط و فقط یک بزرگا دارد و بزرگا با فاصله از محل وقوع زلزله تغییر نمی­یابد.

ذکر این نکته ضروری است که بزرگای زلزله، بتنهایی نمی­تواند معیاری برای سنجش میزان خرابی در زلزله باشد. همانطور که گفته شد، بزرگای زلزله فقط بر اساس میزان انرژی آزاد شده در زلزله محاسبه می­گردد و عمق و یا سایر پارامتر­ها در محاسبه آن دخیل نمی­باشد. از این رو دو زلزله با بزرگاهای یکسان ولی عمقهای متفاوت میزان خرابیهای متفاوتی را ببار می­آورند. چرا که با عمیقتر شدن کانون زلزله، امواج لرزه ای فاصله بیشتری را تا سطح زمین طی می­کنند که در این فاصله مقداری از انرژی آزاد شده کاهیده شده و از بین می­رود. در قسمت قبل بیان شد که زلزله های ایران، اغلب از نوع کم عمق می­باشند، لذا انتظار می­رود میزان خرابی و آسیب ناشی از این زلزله­ها بیشتر باشد.

پیش بینی زمینلرزه:

منظور از پیش بینی زلزله، پیشبینی مکان، پیش بینی بزرگا و پیش بینی زمان وقوع زلزله است. برای بسیاری از افراد جامعه، مفهوم پیشبینی، فقط به معنای پیشبینی زمان زلزله است. تلاشهای بیشماری برای بدست آوردن سرنخهای فیزیکی برای پیشبینی زلزله انجام پذیرفته است. در سال 1975، چینیها توانستند زلزله های­چنگ را بر اساس افزایش لرزه خیزی ( پیش لرزه ها ) و نا آرامی حیوانات پیشبینی نموده و منطقه وسیعی را تخلیه کنند.

هر پارامتری که قبل از وقوع زمین لرزه تغییراتی در آن پدید آید، بگونه ای که بتوان با بررسی دقیق این تغییرات زمین لرزه را پیشبینی نمود، پیش نشانگر گفته می­شود. تا کنون پیش نشانگرهای متعددی که تعداد آنها به بیش از 30 مورد می­رسد شناخته شده است. این پیش نشانگرها عبارتند از: تغییر شکل پوسته زمین، تغییر در تراز دریا، کج شدگی، تنجیدگی و تنجشهای پوسته­ای، پیش نشانگرهای زمین مغناطیسی و ژئوالکتریکی، تغییر در میدان گرانشی، پیش لرزه­ها، انتشار گاز رادن، تغییر در دبی و ارتفاع آبهای زیرزمینی، رفتار حیوانات و ...

مشکل اصلی در استفاده از پیش نشانگرها، نیاز به ثبت مداوم و مستمر آنها و بررسی تغییرات حاصله می­باشد. برای مثال سطح آبهای زیر زمینی بصورت طبیعی در فصلهای مختلف نوسان دارد، ولی با ثبت مداوم و چندین ساله این نوسانها، میزان میانگین سطح آب زیر زمینی در فصلی مشخص، بدست می­آید که در صورت تغییر غیر عادی در آن قابل تشخیص است. از طرف دیگر، بدلیل دخیل بودن عوامل دیگر در پارامترهای موجود، لازم است تا چند عامل پیش نشانگر بصورت همزمان مورد بررسی قرار بگیرد.

موجهای لرزه ای:

بطور کلی پس از اینکه در داخل زمین زلزله ای به وجود آمد و انرژی زمین آزاد شد، این انرژی آزاد شده به صورت امواج ارتعاشی در کلیه جهات منتشر شده و انرژی زلزله را با خود منتقل مینمایند. امواج زمین لرزه با توجه به حرکتشان در داخل یا سطح زمین به دو دسته "امواج داخلی یا پیکری" و "امواج سطحی" تقسیم میشوند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

امواج داخلی یا پیکری دسته دیگری از امواح لرزه ای هستند که در درون زمین حرکت کرده و در تمامی جهات منتشر می­شوند و با سرعتی بیش از موجهای سطحی حرکت می­نمایند. امواج داخلی نیز به دو گروه امواج طولی یا اولیه و امواج عرضی یا ثانویه قابل تقسیم هستند.

امواج سطحی بیشترین انرژی ناشی از تکانهای کم عمق را دارا بوده و عامل اصلی خرابی­های ناشی از زمین لرزه بخصوص در مناطق مسکونی میباشند. این گروه از امواج پس از تداخل موجهای داخلی در امتداد حدفاصلها، شروع به ارتعاش کرده و عمق نفوذ محدودی دارند، از این رو همواره در نزدیکی سطح های ناپیوستگی متمرکز میشوند. بدین جهت در محیطهای همگن موجهای سطحی نخواهیم داشت. این امواج که به نامهای موجهای محدود شده و یا موجهای هدایت شده نیز معروفند خود به گروههای مختلفی چون "موج لاو" و "امواج ریلی" تفکیک میگردند.

این امواج توسط ویژگیهایی چون سرعت، دامنه، طول موج، دوره تناوب و فرکانس از یکدیگر تمییز داده میشوند.

 در زیر به تفصیل به بررسی این چهار نوع موج می­پردازیم:

1- امواج تراکمی P یا اولیه:

امواج تراکمی از همه محیطهایی که توان تحمل فشار را دارند از جمله گازها، جامدات و مایعات عبور می­کنند. ذراتی که تحت تاثیر موج P قرار میگیرند در جهت انتشار موج به جلو یا عقب نوسان میکنند. در صورتی که بخشی از یک فنر را جمع کرده و به طور ناگهانی رها کنیم، فشردگی تمام طول فنر را طی خواهد کرد تا به انتهای آن برسد. در این مثال فنر در راستای حرکت موج به ارتعاش درآمده است که بسیار شبیه به نحوه انتشار امواج P است. دلیل نامگذاری این امواج به نام امواج اولیه سرعت بالای این امواج میباشد، چرا که اولین موجی که از زلزله احساس میشود امواج P میباشد. این امواج با وجود سرعت بالای انتقال، چون بسیار سریعتر از سایر امواج دیگر میرا میشوند (یعنی انرژی خود را از دست میدهند) باعث ایجاد خرابی زیادی در زلزله نمیشوند.

 2- امواج برشی S یا عرضی:این امواج تنها در محیطهایی که میتوانند در برابر تغییر شکل جانبی مقاومت کنند - مانند محیطهای جامد - منتشر میگردند. این امواج در مایعات و گازها نمیتوانند منتقل شوند. در صورتی که یک طناب را به دیواری متصل کرده و سر دیگر آن را در دست گرفته و به صورت قائم حرکت دهیم، در طناب موجی ایجاد میشود شبیه امواج S میباشد. در این امواج ارتعاش ذرات محیط عمود بر جهت حرکت موج میباشد (همانطور که مثال طناب دیده میشود، موج در امتداد طول طناب حرکت میکند در حالی که ذرات طناب در جهت عمود بر طول طناب ارتعاش میکنند).

 

3- امواج رایلی LR :

این امواج به نحو خاصی حرکت می­کنند. بدین ترتیب که حرکت ذرات در امتداد مدارهای دایره ای (یا بیضوی) صورت میگیرد. درست مانند حرکت امواج در سطح اقیانوس البته جهت حرکت دایره ها برخلاف حرکت امواج اقیانوس است به عبارتی حرکات ذرات سنگ، مدار بیضوی پسگرد را در صفحه قائمی به طرف منشاء زمین لرزه طی میکنند.

 

4 - امواج لاوLQ :حرکت زمین توسط موج لاو، تقریبا شبیه موج S است با این تفاومت که ذرات ماده به موازات سطح زمین و در جهت عمود بر انتشار موج حرکت کرده و ذرات در صفحه قائم حرکت ندارند. انتشار این امواج مانند تکانهایی است که بر اثر حرکت طناب به سمت چپ یا راست ایجاد میشود. موجهای لاو قدری سریعتر از امواج رایلی حرکت کرده و زودتر بر روی لرزه نگاشت ظاهر میشوند.

  • سهم هر يك از ما در آماده‌سازي جامعه:

هريك از ما به نوبه خود مي‌توانيم در هشياري و آمادگي مردم شهرمان در برابر زلزله مؤثر باشيم: - مي‌توانيم با مطالعه كافي و تمرين، جهت رويارويي با زلزله آماده شويم تا لااقل، در صورت بروز زلزله، در زمره نجات يافتگان، به ساير امدادگران بپيونديم. - مي‌توانيم با آموزش مناسب فرزندان و افراد خانواده، از آمادگي آنان اطمينان حاصل كنيم. - در هنگام ساخت و خريد منزل و آماده‌سازي آن، همچنين چيدن لوازم و دكوراسيون، همواره بياد داشته باشيم كه ممكن است بزودي زلزله‌اي در پيش باشد. - لوازم ضروري، كمكهاي اوليه، دفترچه تلفنهاي ضروري و ساير موارد را درمكاني ايمن و مورد اطلاع كليه افراد خانواده نگهداري كنيم. - در انتقال اطلاعات و تجارب خود به همسايگان، دوستان و بستگان كوشا باشيم. - از پخش كردن شايعات و اخبار نامطمئن درباره زلزله پرهيز كنيم.در هنگام وقوع زلزله، بيشترين مكانهاي در معرض خطر عبارتند از ساختمانهاي قديمي و فرسوده، مناطق مجاور ساختمانها و نزديكي ديواره خارجي ساختمانها. در شهرهاي بزرگ كه بيشتر ساختمانها، چند طبقه يا بلند مرتبه هستند، بيشترين تلفات زلزله مربوط به كساني است كه شتابزده به سمت بيرون از منزل حركت مي‌كنند و دچار آسيب ناشي از افتادن اجسام سنگين، فروريختگي آوار يا پرتاب شيشه‌هاي شكسته مي‌گردند. بهترين روش محافظت در هنگام زلزله، پناه بردن به زير لوازم محكم و سنگين همچون ميزهاي محكم و يا چارچوب درهاست. هريك از ما به نوبه خود مي‌توانيم در هشياري و آمادگي مردم شهرمان در برابر زلزله مؤثر باشيم: - مي‌توانيم با مطالعه كافي و تمرين، جهت رويارويي با زلزله آماده شويم تا لااقل، در صورت بروز زلزله، در زمره نجات يافتگان، به ساير امدادگران بپيونديم. - مي‌توانيم با آموزش مناسب فرزندان و افراد خانواده، از آمادگي آنان اطمينان حاصل كنيم. - در هنگام ساخت و خريد منزل و آماده‌سازي آن، همچنين چيدن لوازم و دكوراسيون، همواره بياد داشته باشيم كه ممكن است بزودي زلزله‌اي در پيش باشد. - لوازم ضروري، كمكهاي اوليه، دفترچه تلفنهاي ضروري و ساير موارد را درمكاني ايمن و مورد اطلاع كليه افراد خانواده نگهداري كنيم. - در انتقال اطلاعات و تجارب خود به همسايگان، دوستان و بستگان كوشا باشيم. - از پخش كردن شايعات و اخبار نامطمئن درباره زلزله پرهيز كنيم.در هنگام وقوع زلزله، بيشترين مكانهاي در معرض خطر عبارتند از ساختمانهاي قديمي و فرسوده، مناطق مجاور ساختمانها و نزديكي ديواره خارجي ساختمانها. در شهرهاي بزرگ كه بيشتر ساختمانها، چند طبقه يا بلند مرتبه هستند، بيشترين تلفات زلزله مربوط به كساني است كه شتابزده به سمت بيرون از منزل حركت مي‌كنند و دچار آسيب ناشي از افتادن اجسام سنگين، فروريختگي آوار يا پرتاب شيشه‌هاي شكسته مي‌گردند. بهترين روش محافظت در هنگام زلزله، پناه بردن به زير لوازم محكم و سنگين همچون ميزهاي محكم و يا چارچوب درهاست.

اقدامات ايمني در منزل، محل كار و مدارس:

- اتصال قفسه‌ها را به ديوار محكم كنيد. - وسايل بزرگتر را در طبقات پايين‌تر قفسه‌ها جاي دهيد. - ظروف شكستني همچون بطريها، ظروف شيشه‌اي و چيني را از بزرگ به كوچك در طبقات پايين به بالا و در قفسه‌هاي دردار و قفل شده نگهداري نماييد. - آويختني‌هاي سنگين همچون تابلوهاي بزرگ و قاب‌عكسهاي شيشه‌دار را در مكاني بدور از تختخواب، مبل و صندلي يا ساير مكانهايي كه امكان افتادن بروي سر مردم دارد، نصب نماييد. - چراغهاي آويز و لوسترها را كاملاً به سقف محكم كنيد. - سيم‌كشي فرسوده برق و لوله‌كشي نامطمئن گاز و آب را اصلاح كنيد تا خطر آتش‌سوزي، انفجار، خفگي و خطرات ديگر به حداقل برسد. - آبگرمكن منزل را كاملاً به ديوار – يا به زمين – محكم نماييد. - از راههاي خروجي اضطراري بخصوص در مدارس و مراكز عمومي اطلاع داشته باشيد. - كليه تركهاي بالاي ديوارها يا روي سقفها، همچنين گچ‌كاريهاي آسيب ديده را ترميم كنيد. چنانچه احتمال مشكل عمقي‌تر در ترك وجود دارد، حتماً بصورت اصولي آنرا ترميم نماييد. - حشره‌كشها، سموم گياهي و مواد قابل اشتغال را در جاي مطمئن و قفل‌دار، ترجيحاً نزديك به سطح زمين نگهداري كنيد. - اتصال قفسه‌ها را به ديوار محكم كنيد. - وسايل بزرگتر را در طبقات پايين‌تر قفسه‌ها جاي دهيد. - ظروف شكستني همچون بطريها، ظروف شيشه‌اي و چيني را از بزرگ به كوچك در طبقات پايين به بالا و در قفسه‌هاي دردار و قفل شده نگهداري نماييد. - آويختني‌هاي سنگين همچون تابلوهاي بزرگ و قاب‌عكسهاي شيشه‌دار را در مكاني بدور از تختخواب، مبل و صندلي يا ساير مكانهايي كه امكان افتادن بروي سر مردم دارد، نصب نماييد. - چراغهاي آويز و لوسترها را كاملاً به سقف محكم كنيد. - سيم‌كشي فرسوده برق و لوله‌كشي نامطمئن گاز و آب را اصلاح كنيد تا خطر آتش‌سوزي، انفجار، خفگي و خطرات ديگر به حداقل برسد. - آبگرمكن منزل را كاملاً به ديوار – يا به زمين – محكم نماييد. - از راههاي خروجي اضطراري بخصوص در مدارس و مراكز عمومي اطلاع داشته باشيد. - كليه تركهاي بالاي ديوارها يا روي سقفها، همچنين گچ‌كاريهاي آسيب ديده را ترميم كنيد. چنانچه احتمال مشكل عمقي‌تر در ترك وجود دارد، حتماً بصورت اصولي آنرا ترميم نماييد. - حشره‌كشها، سموم گياهي و مواد قابل اشتغال را در جاي مطمئن و قفل‌دار، ترجيحاً نزديك به سطح زمين نگهداري كنيد.

• شناسايي نقاط ايمن در هر مكان:

-  زير وسايل بزرگ و محكم مثل ميز يا نيمكت - در كنار ديواره‌هاي داخلي منزل و كنج اتاقها. - مكانهايي بدور از پنجره، آينه، تابلو، قفسه‌هاي بلند و سنگين يا لوازمي كه احتمال سقوط آنها وجود دارد.

-  زیر وسايل بزرگ و محكم مثل ميز يا نيمكت - در كنار ديواره‌هاي داخلي منزل و كنج اتاقها. - مكانهايي بدور از پنجره، آينه، تابلو، قفسه‌هاي بلند و سنگين يا لوازمي كه احتمال سقوط آنها وجود دارد.

  • در نظر داشتن مناطق ايمن در اطراف منزل و محل كار:

-  فضاهاي باز، بدور از ساختمانها و درختان و خطوط برق و تلفن. - مناطق مسطح كه در زير آنها فضاي خالي يا سفره آب زيرزميني وجود نداشته باشد.

-  فضاهاي باز، بدور از ساختمانها و درختان و خطوط برق و تلفن. - مناطق مسطح كه در زير آنها فضاي خالي يا سفره آب زيرزميني وجود نداشته باشد.

   • نگهداري وسايل ضروري:

-  چراغ قوه و راديو با باتري اضافي، جعبه كمكهاي اوليه، غذاي كنسرو شده و قوطي بازكن، داروهاي ضروري، اندكي پول نقد، كارت شناسايي و كفشها و دستكشهاي محكم و مقاوم.

-  چراغ قوه و راديو با باتري اضافي، جعبه كمكهاي اوليه، غذاي كنسرو شده و قوطي بازكن، داروهاي ضروري، اندكي پول نقد، كارت شناسايي و كفشها و دستكشهاي محكم و مقاوم.

• چگونه افراد خانواده را بيابيم؟

-  از آنجايي كه در بسياري از ساعات روز، بدليل كار والدين و مدرسه فرزندان، افراد خانواده در كنار يكديگر نيستند، همواره بايد بدانيد كه در صورت بروز حوادث، چگونه و كجا يكديگر را مقالات كنيد. - بعد از وقوع زمين‌لرزه، احتمال دارد كه تماس تلفني با خارج از شهر، آسانتر از تماس داخل شهري باشد. با كليه اعضاي خانواده هماهنگ كنيد كه در صورت لزوم، با يك فرد مشخص در يك شهر ديگر تماس بگيرند. - به كودكان آموزش دهيد كه همواره تلفنهاي ضروري را نزد خود داشته باشند و بتوانند از آنها استفاده كنند. - كودكان نيز همانند شما بايد بتوانند از راديو دستي استفاده كنند. چه بسا تنها راه ارتباط با دنياي خارج براي يك فرد تنها پس از زلزله، استفاده از راديو باشد.

-  -از آنجايي كه در بسياري از ساعات روز، بدليل كار والدين و مدرسه فرزندان، افراد خانواده در كنار يكديگر نيستند، همواره بايد بدانيد كه در صورت بروز حوادث، چگونه و كجا يكديگر را مقالات كنيد. - بعد از وقوع زمين‌لرزه، احتمال دارد كه تماس تلفني با خارج از شهر، آسانتر از تماس داخل شهري باشد. با كليه اعضاي خانواده هماهنگ كنيد كه در صورت لزوم، با يك فرد مشخص در يك شهر ديگر تماس بگيرند. - به كودكان آموزش دهيد كه همواره تلفنهاي ضروري را نزد خود داشته باشند و بتوانند از آنها استفاده كنند. - كودكان نيز همانند شما بايد بتوانند از راديو دستي استفاده كنند. چه بسا تنها راه ارتباط با دنياي خارج براي يك فرد تنها پس از زلزله، استفاده از راديو باشد.

   • چنانچه در منزل يا در يك ساختمان هستيد

در پناه ديوارهاي اصلي داخلي و يا در زير لوازم سنگين و محكم منزل باقي بمانيد. در غير اينصورت، به زير چارچوب درها پناه ببريد و در حالت نشسته، دستان خود، را محافظ سر قرار دهيد. ـ در منزل باقي بمانيد. خطرناك‌ترين كار در هنگام وقوع زلزله آنست كه سعي كنيد در همان زمان ساختمان را ترك كنيد چرا كه علاوه بر آنکه احتمال سقوط اشيا وجود دارد، آوار و قطعات شيشه، راه پله و آسانسور، از قسمت‌هاي خطرناك ساختمان‌ها محسوب مي گردند.

در پناه ديوارهاي اصلي داخلي و يا در زير لوازم سنگين و محكم منزل باقي بمانيد. در غير اينصورت، به زير چارچوب درها پناه ببريد و در حالت نشسته، دستان خود، را محافظ سر قرار دهيد. ـ در منزل باقي بمانيد. خطرناك‌ترين كار در

هنگام وقوع زلزله آنست كه سعي كنيد در همان زمان ساختمان را ترك كنيد چرا كه علاوه بر آنکه احتمال سقوط اشيا وجود دارد، آوار و قطعات شيشه، راه پله و آسانسور، از قسمت‌هاي خطرناك ساختمان‌ها محسوب مي گردند.

چنانچه بيرون هستيد:

به مكاني دور از ساختمان‌ها، تيرهاي چراغ برق و سيم‌هاي برق پناه ببريد و تا پايان زلزله آنجا بمانيد. ـ ار تردد در خيابان‌ها و نزديكي ساختمان‌ها پرهيز كنيد.

چنانچه در يك وسيله نقليه هستيد:

ـ خودرو را متوقف كنيد و درون خودرو باقي بمانيد. ـ به جلو خم شده و دستتان را حايل به سرتان قراردهيد. ـ در صورت امكان، خودرو را به مكاني باز منتقل كنيد. از حركت بر روي پل‌ها و زيرگذرها اجتناب كنيد.

چنانچه در يك وسيله نقليه هستيد: ـ خودرو را متوقف كنيد و درون خودرو باقي بمانيد. ـ به جلو خم شده و دستتان را حايل به سرتان قراردهيد. ـ در صورت امكان، خودرو را به مكاني باز منتقل كنيد. از حركت بر روي پل‌ها و زيرگذرها اجتناب كنيد.

 • رويارويي با پس‌لرزه‌ها:

ـ با اينكه پس‌لرزه قدرت كمتري از زمين‌لرزه اصلي دارند، ممكن است خسارات ديگري به بار آورند و باعث فروريزي ساختمان‌هاي نيمه ويران گردند. ممكن است پس‌لرزه‌ها تا چندين روز پس از وقوع زمين‌لرزه ادامه داشته باشند.

ـ با اينكه پس‌لرزه قدرت كمتري از زمين‌لرزه اصلي دارند، ممكن است خسارات ديگري به بار آورند و باعث فروريزي ساختمان‌هاي نيمه ويران گردند. ممكن است پس‌لرزه‌ها تا چندين روز پس از وقوع زمين‌لرزه ادامه داشته باشند.

  •كمك به آسيب‌ديدگان و زير آوارماندگان:

ـ چنانجه از كمك‌هاي اوليه، آگاهي داريد، به افراد آسيب‌ديده كمك‌رساني طبي نماييد. ـ در صورت تخريب ساختمان‌ها، پس از يافتن افراد خانواده، جهت يافتن همسايگان اقدام كنيد. ـ از حركت دادن افراد آسيب‌ديده خودداري كنيد؛ مگر آنكه احتمال جدي فروريزي آوار بر سرشان وجود داشته باشد و يا بسياربدحال باشند.

ـ چنانجه از كمك‌هاي اوليه، آگاهي داريد، به افراد آسيب‌ديده كمك‌رساني طبي نماييد. ـ در صورت

تخريب ساختمان‌ها، پس از يافتن افراد خانواده، جهت يافتن همسايگان اقدام كنيد. ـ از حركت دادن افراد آسيب‌ديده خودداري كنيد؛ مگر آنكه احتمال جدي فروريزي آوار بر سرشان وجود داشته باشد و يا بسياربدحال باشند.

 

اقدامات عمومي:

ـ جهت كسب اطلاعات ضروري، به اخبار راديو گوش فرادهيد. ـ به فكر همسايگان خود، بخصوص كودكان، سالمندان و معلولين باشيد. شايد به كمك شما نياز داشته باشند. - تا هنگامي كه از سلامت ساختمان اطمينان حاصل نكرده‌ايد، به داخل آن نرويد. ـ از تلفن فقط در موارد بسيار ضروري استفاده كنيد. ـ داروها، مواد سوختي و تميزكننده‌ها را جمع‌آوري و در مكان مناسبي نگهداري كنيد. ـ چنانچه بوي گاز يا مواد آتش‌زا استشمام مي‌كنيد از محل دور شويد. ـ درب قفسه‌ها و كمدها را با احتياط باز كنيد. ـ از سلامت لوله‌كشي آب و گاز و شبكه برق اطمينان حاصل كنيد. ـ همواره بياد داشته باشيد كه مهم‌ترين نياز افراد مصيبت ديده، حمايت روحي و رواني است.

ـ جهت كسب اطلاعات ضروري، به اخبار راديو گوش فرادهيد. ـ به فكر همسايگان خود، بخصوص كودكان، سالمندان و معلولين باشيد. شايد به كمك شما نياز داشته باشند. ـ تا هنگامي كه از سلامت ساختمان اطمينان حاصل نكرده‌ايد، به داخل آن نرويد. ـ از تلفن فقط در موارد بسيار ضروري استفاده كنيد. ـ داروها، مواد سوختي و تميزكننده‌ها را جمع‌آوري و در مكان مناسبي نگهداري كنيد. ـ چنانچه بوي گاز يا مواد آتش‌زا استشمام مي‌كنيد از محل دور شويد. ـ درب قفسه‌ها و كمدها را با احتياط باز كنيد. ـ از سلامت لوله‌كشي آب و گاز و شبكه برق اطمينان حاصل كنيد. ـ همواره بياد داشته باشيد كه مهم‌ترين نياز افراد مصيبت ديده، حمايت روحي و رواني است.

كمكهاي مردمي:

در هنگام وقوع بلاياي طبيعي، مردم سراسر كشور و حتي دنيا، علاقمندند كه به افراد آسيب‌ديده ياري رسانند. جهت اطمينان از استفاده بهينه از اين كمك‌هاي نوع دوستانه، توجه به نكات زير مفيد مي‌باشد:

ـ كمك‌هاي مالي، از فوريترين و مفيدترين نيازهاي آسيب‌ديدگان است. جهت اهداي كمك‌هاي مالي، تنها به سازمان‌هاي رسمي و مسؤول مراجعه نماييد. ـ جهت اهداي غذا و لباس، منتظر اعلان عمومي نهادهاي مسؤول بمانيد. در نخستين ساعات پس از زلزله، امدادرسانان بيش از آن مشغول هستند كه بتوانند اينگونه كمك‌ها را با سلامت كامل به آسيب‌ديدگان برسانند و احتمال هدر رفتن اينگونه كمك‌ها زياد است. - داوطلبان كمك به آسيب‌ديدگان، بايد به سازمان‌هاي مسؤول، همچون جمعيت هلال احمر جمهوري اسلامي ايران مراجعه كنند. مراجعه خودسرانه به مناطق آسيب‌ديده، باعث ازدحام بيش از حد و مسدود شدن راه‌هاي ارتباطي مي‌گردد. ـ سازمان‌ها و نهادهاي خصوصي مايل به اهداء و كمك نيز بايد در درجه اول با سازمان‌هاي ذي‌ربط تماس بگيرند و اطلاع حاصل كنند كه چه كمك‌هاي مورد نياز است.

در هنگام وقوع بلاياي طبيعي، مردم سراسر كشور و حتي دنيا، علاقمندند كه به افراد آسيب‌ديده ياري رسانند. جهت اطمينان از استفاده بهينه از اين كمك‌هاي نوع دوستانه، توجه به نكات زير مفيد مي‌باشد: ـ كمك‌هاي مالي، از فوريترين و مفيدترين نيازهاي آسيب‌ديدگان است. جهت اهداي كمك‌هاي مالي، تنها به سازمان‌هاي رسمي و مسؤول مراجعه نماييد. ـ جهت اهداي غذا و لباس، منتظر اعلان عمومي نهادهاي مسؤول بمانيد. در نخستين ساعات پس از زلزله، امدادرسانان بيش از آن مشغول هستند كه بتوانند اينگونه كمك‌ها را با سلامت كامل به آسيب‌ديدگان برسانند و احتمال هدر رفتن اينگونه كمك‌ها زياد است. - داوطلبان كمك به آسيب‌ديدگان، بايد به سازمان‌هاي مسؤول، همچون جمعيت هلال احمر جمهوري اسلامي ايران مراجعه كنند. مراجعه خودسرانه به مناطق آسيب‌ديده، باعث ازدحام بيش از حد و مسدود شدن راه‌هاي ارتباطي مي‌گردد. ـ سازمان‌ها و نهادهاي خصوصي مايل به اهداء و كمك نيز بايد در درجه اول با سازمان‌هاي ذي‌ربط تماس بگيرند و اطلاع حاصل كنند كه چه كمك‌هاي مورد نياز است.

سونامی:

سونامی از ترکیب دو واژه ژاپنی (بندر= tsu) و (موج =nami) تشکیل شده است بنابراین به گویش ژاپنی موج بندر معنی می دهد. این پدیده به طور غالب در دریاهای آزاد شکل می گیرد.علت تشکیل آن بالا و پائین رفتن کف اقیانوسها و تشکیل ستونی از آب بسمت بالا می باشد ، که ممکن است در نتیجه هر منشائی از جمله زمین‌لرزه‌های با سازوکار کانونی شیب لغز باشد. از عوامل دیگر ایجاد سونامی در بعد کوچکتر می توان به آتشفشانهای درون اقیانوسی، دریا لغزش ،.... اشاره نمود. پدیده سونامی تنها در دریاهای آزاد و وسیع شکل
می گیرد ونخست در عمق زیاد بطور مثال 5500 متری اقیانوس در نتیجه یک زمین‌لرزه شیب لغز موجهائی با سرعت 835 کیلومتر بر ساعت و با ارتفاع کم نسبت به سطح آب شکل می گیرد و در این مثال در موقعیت عمق 900 متر سرعتش به 340 کیلومتردر ساعت تنزل میکند و در عمق 20 متری به 50 کیلومتردرساعت میرسد. بنابراین ابتدا موجهای با ارتفاع کم وطول موج زیاد شکل می گیرد و سپس بسوی ساحل، ارتفاع موج افزایش یافته (لازم به ذکر است که افزایش ارتفاع به شکل هندسی سواحل بستگی دارد) و از طول موج آن کاسته می شود موجهای برخاسته با حجم و انرژی بسیار عظیمی از آب با سرعتی در حدود 50 کیلومتر در ساعت به بندرها و سواحل برخورد می کند. در گزارشهای زمین‌لرزه‌های ایران همانند زمین‌لرزه 1008 میلادی سایراف ، 1890 میلادی تاش-شاهرود و 1945 میلادی مکران که مربوط به سواحل خلیج فارس،دریای خزر و دریای عمان می باشد گزارشهایی از این پدیده وجود دارد.

 

نقشه تحلیل خطر لرزه‌ای ایران:

    

 

 

 

 

 

 

 

توضیحات :

این نقشه‌ها برای نشان دادن خطر زمین‌لرزه در ایران به گونه پربندی (خط میزان) همشتاب و پهنه‌بندی خطر لرزه‌ای با به کارگیری روشهای احتمالاتی متداول تهیه شده است. تخمینهای احتمالاتی این نقشه‌ها شامل بیشینه شتاب زمین برای دوره‌های بازگشت 75 و 475 ساله می‌باشد. برای رسم منحنی‌های خطر لرزه‌ای، نقشه به بازه‌های 25/0 درجه طولی و عرضی تقسیم گردیده است و مقادیر بیشینه شتاب زمین اعمال شده در هر نقطه شبکه محاسبه شده است. هدف از تهیه این نقشه‌ها ارائه الگویی برای برآورد خطر لرزه‌ای سازه‌های مهندسی است. افزون بر این نقشه‌ها ممکن است برای هدفهای دیگری، مانند تهیه نقشه خطرپذیری لرزه‌ای، تخمین بیمه زمین‌لرزه‌ای و ارزیابی مقدماتی خطر زمین‌لرزه در ساختگاهها مورد استفاده قرار گیرند. بنابراین، اولین عدد پربندی می‌تواند در تخمین زمین‌لرزه مبنای طراحی به گونه‌ای عام برای سازه‌های با متوسط عمر مفید 50 ساله به کار گرفته شود، در حالی که عدد داخل پرانتز بیشینه زمین‌لرزه محتمل را برای همان سازه‌ها در هر منطقه نشان می‌دهد. از آنجا که فقط چشمه‌های لرزه‌ای عمده و شناخته شده در تهیه این نقشه‌ها به کار گرفته شده است. توصیه می‌شود که برای سازه‌های مهم، بررسی‌های ویژه‌ای که مستلزم وارسی‌های تعیینی خطر و شناسایی چشمه‌های لرزه‌ای محلی در نقشه‌های بزرگ مقیاس است انجام پذیرد. پارامترهای اصلی برای برآورد احتمالاتی خطر لرزه‌ای که در تهیه این نقشه‌ها به کار گرفته شده است به صورت زیر خلاصه می‌شود.   

·         داده‌های مهلرزه‌ای، تاریخی و داده‌های دستگاهی

·         منطقه‌بندی چشمه لرزه‌ای

·  اطلاعات لرزه‌خیزی هر چشمه که شامل روابط وقوع مکرر و بیشینه بزرگی‌ها است.

·         رابطه‌های تضعیف جنبش نیرومند زمین

·  پیشگویی احتمالاتی وقوع مکرر که شامل وقوع همگن پواسونی لرزه‌ای و مدل خطر لرزه‌ای (چشمه‌های خطی و ناحیه‌ای) است.

 

                                                                  


ادامه مطلب